Khoảng trống kỹ năng giao tiếp của sinh viên và vai trò của giáo dục đại học

Trong bối cảnh đời sống số phát triển mạnh, nhiều sinh viên bước vào giảng đường với nền tảng kiến thức chuyên môn khá đầy đủ, nhưng lại gặp khó khăn trong giao tiếp trực diện và ứng xử xã hội cơ bản. Đây không phải là vấn đề cá nhân hay sự xuống cấp đạo đức, mà phản ánh một khoảng trống kỹ năng sống cần được giáo dục đại học nhìn nhận và bù đắp một cách có hệ thống. Những biểu hiện ấy có thể là sự lúng túng khi chào hỏi, thiếu phản xạ cảm ơn – xin lỗi, ngại trao đổi trực tiếp, hoặc giao tiếp khô cứng qua email, văn bản. Nếu chỉ nhìn bề ngoài, rất dễ quy kết đó là sự thờ ơ hay thiếu ý thức. Tuy nhiên, dưới góc nhìn giáo dục và tâm lý xã hội, đây là hệ quả của một giai đoạn đứt gãy trong quá trình hình thành kỹ năng giao tiếp của người trẻ.

Hiện tượng có thật, nhưng không đại diện cho cả một thế hệ

Cần khẳng định rõ: hiện tượng trên không phản ánh toàn bộ sinh viên ngày nay. Thực tế cho thấy vẫn có rất nhiều bạn trẻ giao tiếp chín chắn, lễ phép, biết lắng nghe, chủ động trong học tập và công việc, ứng xử văn minh trong môi trường học đường cũng như xã hội.

Điều đó cho thấy, vấn đề không nằm ở “thế hệ trẻ”, mà ở môi trường và điều kiện hình thành kỹ năng giao tiếp của một bộ phận sinh viên. Những biểu hiện như không chào hỏi khi bước vào không gian chung, không cảm ơn khi được giúp đỡ, không xin lỗi khi xảy ra va chạm, giao tiếp ngắn gọn, thiếu cảm xúc hay né tránh tương tác trực tiếp không xuất phát từ sự vô lễ, mà từ việc chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng giao tiếp như một năng lực sống.

Điều đáng lo không phải là thiếu lịch sự, mà là suy giảm khả năng kết nối

Điều đáng quan ngại không nằm ở hành vi bề mặt, mà ở chiều sâu hơn: nhiều người trẻ đang dần suy giảm khả năng kết nối cảm xúc trong giao tiếp trực tiếp. Khi giao tiếp bị rút gọn thành “gửi – nhận – xong”, “đúng – sai – xong”, “việc của mình – không liên quan người khác”, thì sự tinh tế trong ứng xử cũng dần bị bào mòn.

Nguyên nhân đến từ nhịp sống nhanh và áp lực học tập; sự chi phối mạnh mẽ của thiết bị số; thói quen giao tiếp qua màn hình; tâm lý sợ sai, sợ bị đánh giá; và đặc biệt là thiếu môi trường rèn luyện giao tiếp trực diện. Trong bối cảnh đó, nhiều sinh viên không cố ý lạnh lùng, mà đơn giản là không biết cách thể hiện cảm xúc và thái độ phù hợp trong các mối quan hệ xã hội.

Khoảng trống lớn nhất: không biết mình đang thiếu kỹ năng gì

Một trong những vấn đề cốt lõi là nhiều sinh viên không ý thức được rằng mình đang thiếu kỹ năng giao tiếp. Các em có thể không nhận ra rằng một email quá ngắn gây cảm giác thiếu tôn trọng; không hiểu rằng một lời xin lỗi có thể giúp giải tỏa căng thẳng; không thấy việc chào hỏi là cần thiết; hoặc không hình dung được cảm xúc của người đối diện.

Khi không có “chuẩn mực tham chiếu”, người học không biết mình đang thiếu điều gì và vì thế cũng không có động lực để điều chỉnh. Đây chính là điểm mà giáo dục cần đóng vai trò dẫn dắt, thay vì phê phán.

Giáo dục đại học và vai trò hình thành năng lực xã hội

Nếu nhìn người trẻ bằng thái độ phán xét, rất dễ đi đến những kết luận cực đoan. Nhưng nếu nhìn từ góc độ giáo dục, sẽ thấy họ lớn lên trong một bối cảnh rất khác thế hệ trước: thiếu cơ hội rèn luyện giao tiếp trực diện, thiếu những mô hình ứng xử để quan sát và học theo, và đang cố gắng thích nghi theo cách an toàn nhất với mình.

Vì vậy, điều cần thiết không phải là trách móc, mà là tạo môi trường giao tiếp tích cực; dạy bằng hành vi mẫu mực; sửa sai bằng hướng dẫn thay vì phán xét; giúp sinh viên được “học làm người” trong một môi trường an toàn. Như nhiều nhà giáo dục đã đồng thuận: “Tử tế không phải là bản năng. Tử tế là kết quả của quá trình học tập và rèn luyện.”

Vai trò của thầy cô và Khoa Đào tạo và Phát triển Kỹ năng mềm

Chính từ thực tế đó, vai trò của thầy cô trong giáo dục đại học không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức chuyên môn, mà còn là hình thành thái độ, hành vi và năng lực giao tiếp cho sinh viên.

Tại Đại học Đại Nam, Khoa Đào tạo và Phát triển Kỹ năng mềm được xác định là một cấu phần quan trọng trong hệ thống đào tạo, nơi kỹ năng giao tiếp không được xem là “môn phụ”, mà là nền tảng giúp sinh viên hình thành năng lực sống và làm việc trong xã hội hiện đại. Sinh viên được rèn luyện các kỹ năng giao tiếp và ứng xử, làm việc nhóm, trình bày – phản biện, viết email, kiểm soát cảm xúc và ứng xử văn minh.

Quan trọng hơn, sinh viên được học giao tiếp thông qua chính cách thầy cô tương tác: góp ý không làm tổn thương, sửa sai nhưng giữ được sự tôn trọng, trao đổi thẳng thắn nhưng văn minh, lắng nghe thay vì áp đặt. Đó chính là hình thức giáo dục hiệu quả nhất – giáo dục bằng hành vi và môi trường.

Nếu không được dẫn dắt đúng cách, sinh viên rất dễ bị hiểu sai, mất cơ hội trong học tập và nghề nghiệp, thu mình và khó hòa nhập môi trường làm việc chuyên nghiệp. Trong khi đó, điều các em thiếu không phải là ý thức, mà là một hệ quy chiếu đúng để học cách làm người trong xã hội hiện đại.

Giao tiếp không phải là gánh nặng, mà là cách con người cho nhau biết rằng mình đang cùng tồn tại. Giữ được điều đó chính là giữ lại sự tử tế cho xã hội. Và đó cũng là điều mà giáo dục, đặc biệt là giáo dục kỹ năng sống, đang bền bỉ thực hiện mỗi ngày tại DNU.